Мектепте ЖИ-мен не істеуге болатынын шешіп, шешімді бұйрықпен рәсімдеу қажет болса, алдымен бес қазақстандық құжатты оқыңыз.
13 дереккөз · шолудың өзі шамамен 17 мин · 27 қыркүйек 2026
Мектебінде ЖИ-ді қалай қолдануға болатынын анықтап, шешімді бұйрықпен рәсімдеуі керек директорға арналған топтама. Алғашқы бес дереккөз - Қазақстан құжаттары: мерзімдер белгіленген Жарлық, Цифрландыру және жасанды интеллект жылына қатысты жалпы бағыт беретін актілер, Алтынсарин академиясының дайын қағидалары және дербес деректер мәселесіне негіз болатын екі заң. Оларды алдымен және ретімен оқыған жөн. Кейін басқа елдердің ашық үлгілері мен мемлекеттік тәсілдері берілген: америкалық TeachAI құралы, Google материалы, Англия Білім департаментінің қағидалары және алты қағидаттан тұратын Австралия тұғырнамасы. Одан кейін үш халықаралық зерттеу бар: жас шектеуі мен деректерді қорғау жөніндегі ЮНЕСКО нұсқаулығы, оқытусыз енгізілген мектеп саясатының әсері туралы АҚШ-та жүргізілген RAND сауалнамасы және ЖИ мәтінін анықтайтын құралдарға көшіру дауларында неге сүйенуге болмайтынын көрсететін зерттеу. Соңында Академияның ЖИ контентін тексеру әдістемесі берілген.
Мемлекет 2026 жылды Цифрландыру және жасанды интеллект жылы деп жариялады (Қазақстан Республикасының Президенті, 2026). Сондықтан директор ЖИ қағидалары туралы сұрақты жиі естиді. Осы бағытты белгілейтін актілердің ешқайсысы мектепке тікелей міндет жүктемейді. 2026 жылғы 12 мамырдағы № 1274 Жарлық Үкіметке 2026 жылғы 1 қыркүйекке дейін орта білімде ЖИ қолдану стандарттарын бекітуді тапсырды. Алайда олар директорға әлі қолжетімсіз болуы мүмкін: автор 2026 жылғы 27 қыркүйекке дейінгі ашық дереккөздерден жеке жарияланған актіні таппады. Сондықтан оған сілтеме жасауға ерте. Қазірдің өзінде сүйенуге болатын дайын мәтін - Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясының әдістемелік құралы. Ол нақты мектепте басшының бұйрығымен бекітілгеннен кейін ғана күшіне енеді. Бұйрыққа дейін құжаттағы рұқсаттар мен тыйымдар мектеп үшін заңдық күшке ие емес.
Екінші қабат - дербес деректер. Жасанды интеллект туралы заң мұндай жүйелерді дербес деректерді заңсыз жинамай, сақтамай және таратпай пайдалануды талап етеді. Дербес деректер және оларды қорғау туралы заң деректерді үшінші тұлғаға және трансшекаралық беруге субъектінің немесе оның заңды өкілінің келісімін талап етеді. Осы нормалардан шығатын қорытындым: мұғалім оқушының аты-жөні көрсетілген жұмысын жалпыға қолжетімді чат-ботқа жүктесе, мектеп дербес деректерді үшінші тұлғаға береді. Ата-ананың тиісті келісімі болмаса, бұл мектепке тәуекел тудырады. Академия қағидалары мұндай жүктеуге тікелей тыйым салады. Бұл - менің түсіндіруім, заңдық қорытынды емес. Оны мектебіңізде қолданбас бұрын заңгер тексеруі керек.
Директордың жұмыс тәртібі осыдан шығады. Қағидаларды бекіту туралы бұйрық қажет, бірақ бұйрықтың өзі жеткіліксіз. Академия қағидалары ЖИ-ді тек рұқсат етілген сервистер тізімі арқылы қолдануға мүмкіндік береді. Тізім жасалмаса, бұйрық ЖИ қолданудың бәріне формалды түрде тыйым салады. Мұндай тыйым ЖИ-ді мектеп назарынан тыс қалдырады, ал балалардың деректері туралы шешімді мұғалімдер жеке қабылдай береді. TeachAI (2025) ашық үлгісінде деректерді қорғау туралы бекітілген келісімі жоқ сервистерге дербес деректерді енгізуге болмайтыны, ал ЖИ-дің өзге қолданысына белгілі бір шарттармен рұқсат берілетіні нақты көрсетілген. Бұйрықта тізімнен тыс сервистердің бәріне тыйым салудың орнына осы нұсқаны қарастырған жөн. Бұйрықпен бірге жауапты адамды тағайындау, рұқсат етілген сервистер тізімін жасау мерзімін белгілеу және барлық қызметкер мен білім алушыны таныстыру қажет. ЖИ арқылы көшіруге жаза тағайындағанда детекторларға сүйенбеген дұрыс, өйткені зерттеулер олардың қателесетінін көрсетеді, ал Академия қағидалары оларды жалғыз дәлел ретінде пайдалануға тікелей тыйым салады.
Мектептегі тәуекелдерді басқарудың халықаралық тәжірибесі жұмысты тыйымнан бастамауға кеңес береді. Әдепкі тыйым ЖИ қолдануды жасырын күйге өткізеді: адамдар сервисті қолдануын жалғастырып, ол туралы айтуды қояды. Сөйтіп мектеп қағиданы жазудағы басты мақсаты - жағдайды көру мүмкіндігін жоғалтады. ЖИ тәуекелінің бәрін бір адамға жүктегеннен гөрі, рөлдерді шешім түріне қарай бөлген дұрыс: деректерді қорғауға кім жауап береді, педагогикалық бөлікті кім басқарады, техникалық инфрақұрылым кімге тиесілі? Бұл бөлініс анық бекітілуі керек. Бірден толық саясат жазуға ұмтылмай, алдымен ең аз қажетті жиынтықты қабылдаған пайдалы: жаңа сервисті қосу рәсімі түсінікті рұқсат етілген құралдар тізімі; жалпыға қолжетімді ЖИ-ге ешқашан енгізілмейтін деректер туралы қысқа қағида; мектеп өз оқу платформасының жеткізушісіне оның ЖИ функциялары туралы қоятын сұрақтар. Мұндай минимум әкімшілік жүктемесіне қарамастан жұмыс істейді және толық құжатқа қарағанда әр мұғалімге түсіндіру оңай.
Бұл топтама заңгерлік кеңес емес. Нормативтік құқықтық актілер 2026 жылғы қыркүйектегі редакциясымен берілген; қолданыстағы редакциясын adilet.zan.kz порталынан тексеріңіз.
Мерзімдері бар Жарлық, Цифрландыру және жасанды интеллект жылына қатысты актілер, Алтынсарин академиясының қағидалары және екі заң. Ретімен және басқасынан бұрын оқыңыз.
Мемлекет не талап етеді деп мұғалімдер немесе ата-аналар сұраған директорға пайдалы. Жарлық Үкімет пен әкімдіктерге арналған және директорға тікелей міндет жүктемейді. Бірақ мектептен сұралуы ықтимал үш тақырыпты атайды: ЖИ қолдану қағидалары, академиялық адалдық және дербес деректерді қорғау. Жарлықтағы мерзімдер өтіп кетті, ал стандарттар ашық дереккөздерде әлі жарияланбаған. Оларды күтудің қажеті жоқ: директорда жергілікті бұйрық деген өз құралы бар, қағидаларды қазір соның негізінде жинақтауға болады.
Жарлықтың мазмұны бойынша: Үкіметке алты, әкімдіктерге екі тапсырма берілген. Үкіметке 2026 жылғы 1 шілдеге дейін білім алушылардың дербес деректерін қорғау және педагогтерді даярлау тетіктері бар ЖИ-ді орта білімге кеңінен енгізудің 2026–2029 жылдарға арналған кешенді жоспарын бекіту, 1 тамызға дейін пилоттық жоба мектептерін техникалық жабдықтау тапсырылған. Әкімдіктер 1 тамызға дейін өңірлік жоспарларды бекітуге тиіс.
Директор үшін үш тапсырма маңызды. 2026 жылғы 1 қыркүйекке дейін білім беру контентін жасау, оқу нәтижелерін бағалау және академиялық адалдық кепілдіктерін қамтитын орта білімде ЖИ қолдану стандарттарын бекіту. Сол мерзімге дейін ЖИ мұғалім еңбегін алмастырмайтын қосымша құрал болып қалатын педагогтердің үздіксіз кәсіби даму жоспарын қабылдау. Орта білім беру ұйымдарында дербес деректерді қорғауды күшейту.
Топтама дайындалған кезде автор ЖИ қолдану стандарттары жарияланған жеке актіні таппады. Zakon.kz ақпараты бойынша, Кешенді жоспар Үкіметтің 2026 жылғы 18 тамыздағы қаулысымен бекітілген; қаулы нөмірі анықталмады.
Хатта немесе жиында «ЖИ жылы аясында сіздер міндеттісіздер» деген сөз еститін директорға пайдалы. Үш акт орган құрады және жылды жариялайды, бірақ мектепке міндет жүктемейді; Кеңес шешімдері де ұсынымдық сипатта. Директордың міндеттері заңнан және өзінің бұйрығынан туындайды. Практикалық қадам: сізден ЖИ саясатына сай болуды сұрағанда нақты міндетті қай акт және қай күннен бастап белгілейтінін сұраңыз.
№ 1151 Жарлық 2026 жылды Цифрландыру және жасанды интеллект жылы деп жариялап, Үкіметке оны өткізу жөніндегі қажетті шараларды қабылдауды тапсырады. Мектептерге нақты тапсырма жоқ. № 26-р өкім жылды өткізу жөніндегі комиссияны құрып, оның ережесін бекітеді: комиссия мемлекеттік органдар мен әкімдіктердің жұмысын үйлестіріп, ұсыным әзірлейді. Құрамында оқу-ағарту вице-министрі бар.
№ 881 Жарлық Президент жанындағы Жасанды интеллектті дамыту жөніндегі кеңесті консультативтік-кеңесші орган ретінде құрады. Оның шешімдері ұсынымдық сипатта, жұмыс органы - Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігі. Осы топтамадағы № 1274 Жарлық дәл осы Кеңес мүшесінің ұсынымына сілтеме жасайды.
Дайын бұйрық қаңқасы қажет директорға пайдалы. Құжатты негізге алуға болады, бірақ 3.3-тармақта тәуекел бар: ЖИ тек рұқсат етілген тізім арқылы қолданылуы тиіс, ал мектепте тізім оны біреу жасамайынша жоқ. Тізімсіз «қағидаларды қабылдау» туралы бұйрық ЖИ қолданудың бәріне тыйым салады да, мұғалімдер сервистерді жасырын қолдана береді. Сондықтан бұйрықты пакетпен әзірлеген жөн: қағидаларды бекіту, жауапты адамды тағайындау, тізімді жасау мерзімі және қызметкерлер мен білім алушыларды таныстыру тәртібі.
Құжат жеті бөлімнен тұрады және дайын жергілікті акт түрінде жазылған: оны директор бұйрығымен бекітуге болады. Негізгі қағидаттары: ЖИ педагогке көмектеседі, бірақ оны алмастырмайды; білім алушының құқығына әсер ететін шешімді адам қабылдайды; жұмыста ЖИ қолданылғаны көрсетіледі; ұйым қолданылатын құралдардың қауіпсіздігін тұрақты бағалайды.
Сабаққа дайындалғанда идея мен жоспар әзірлеу, ерекше қажеттілігі бар балаларға материалды бейімдеу, жаттықтырғыштар, бастапқы дереккөз іздеу, аудару және емлені тексеруге рұқсат етіледі. Рұқсатсыз ЖИ көмегімен тест пен емтихан тапсыруға, аудиториялық бағалау кезінде жауап жасауға, білім беру процесіне қатысушылардың дербес деректерін немесе ұйымның құпия ақпаратын жалпыға қолжетімді ЖИ сервистеріне жүктеуге тыйым салынады. 13 жасқа толмаған балалар ЖИ-мен тек педагог бақылауындағы көрсетілім кезінде жұмыс істейді. Білім беру бағдарламасында ЖИ әкімшілік жасайтын және кемінде жарты жылда бір рет қайта қарайтын рұқсат етілген сервистер тізімі арқылы ғана қолданылады.
ЖИ көмегімен жасалған материал белгіленеді: модель атауы, сұраудың дәл мәтіні және күні көрсетіледі. Белгі болмауы академиялық адалдықты бұзу деп саналады. ЖИ мәтіні детекторларының нәтижесі ұсынымдық сипатта және кінәнің жалғыз дәлелі бола алмайды; білім алушы ауызша әңгімелесуге немесе жұмысын қорғауға құқылы. Қағидалар ұйым басшысы бекіткен сәттен бастап күшіне енеді, тізімді өзектендіруге бұйрықпен тағайындалған адам жауап береді. Әкімшілік қызметкерлерге нейрожелілермен жұмыс істеу курстарын ұйымдастыруға міндетті.
Заң мектепті атамаса, оның мектепке қатысы жоқ деп ойлайтын директорға пайдалы. Заң тұрғысынан мектеп - пайдаланушы, ал пайдаланушы белгіленген қағидаларды сақтауға міндетті. Демек, мектепте қағида болуы керек; директордың жергілікті бұйрығы сол міндетті орындайды. Менің түсінуімше, жүйе иесінің міндеттері мектепті сервиске өзі беретін деректер үшін жауапкершіліктен босатпайды. Бұл мәселені топтамадағы келесі дербес деректер туралы заң реттейді.
Заңда заңдылық, әділдік, ашықтық, жауапкершілік, адамның әл-ауқатының басымдығы, деректерді қорғау және қауіпсіздік реттеудің негізгі қағидаттары ретінде белгіленген. Ол ЖИ жүйелерін тәуекел деңгейіне қарай бөліп, жүйе меншік иелері, иеленушілері және пайдаланушыларының міндеттерін ажыратады. Заң мәтінінде «білім беру» сөзі кездеспейді.
Мектеп үшін екі бап маңызды. 10-бап бойынша ЖИ жүйесін пайдалану кезінде деректер мен құпиялылықты қорғау талаптары сақталуға, дербес деректерді заңсыз жинауға, сақтауға және таратуға жол берілмеуге, үшінші тұлғалардың рұқсатсыз қол жеткізуінен қорғайтын шаралар қабылдануға тиіс. 16-бап бойынша пайдаланушы дербес деректерін қорғауға және заңда міндетті деп белгіленбеген жағдайда ЖИ жүйесімен әрекеттесуден бас тартуға құқылы; ол жүйені берілген қол жеткізу құқығы шегінде пайдаланып, белгіленген қағидалар мен қауіпсіздік шараларын сақтауға міндетті.
Пайдаланушыны синтетикалық нәтиже туралы хабардар ету және жүйе нәтижесінің заңға сәйкестігі меншік иесі мен иеленушіге жүктеледі. Тек дербес деректерді автоматтандырылған өңдеуге негізделген шешімдерге қойылатын талаптарды заң дербес деректер туралы заңнамаға сілтейді.
Оқушының аты-жөні бар жұмысын жалпыға қолжетімді чат-ботқа жүктеген мұғалім нақты нені бұзуы мүмкін екенін білгісі келетін директорға пайдалы. Менің түсінуімше, бұл - деректерді үшінші тұлғаға және, ықтимал, трансшекаралық беру. Демек, мұндай мүмкіндік көрсетілген ата-ана келісімі қажет. Он минуттық тексеру: қабылдау кезінде ата-ана қол қоятын дербес деректерді өңдеуге келісімді ашып, үшінші тұлғаға және трансшекаралық беруге қатысты сөздерді табыңыз. Олар болмаса, ЖИ қағидаларын бекітпес бұрын мектеп заңгерімен кеңесіңіз. Жұмыстан аты-жөні мен басқа идентификаторлар алынса, мәселе иесіздендіру өлшеміне ауысады; оны да заңгер анықтауы керек.
Заң идентификаторлармен толықтырылған адам туралы мәліметтерді жинау, өңдеу және қорғау шарттарын белгілейді. Оқушы деректерін жинап, сақтайтын мектеп оператор болады; мектептен дерек алатын тұлға, соның ішінде ЖИ сервисі, үшінші тұлға анықтамасына сәйкес келеді (1-бап).
Деректер субъектінің немесе оның заңды өкілінің келісімімен жиналып, өңделеді; бала үшін келісімді ата-анасы береді (7-баптың 1-тармағы). Деректерді үшінші тұлғаға және трансшекаралық беру 16-баптағы жағдайларды қоспағанда субъектінің келісімімен жүзеге асады (7-баптың 6-тармағы). Келісімде деректерді үшінші тұлғаға беру мүмкіндігі және трансшекаралық беру бар-жоғы көрсетілуі керек (8-баптың 4-тармағы). Деректер тек жиналған кезде мәлімделген мақсатқа пайдаланылады (14-бап).
Трансшекаралық беру дербес деректерді қорғайтын мемлекеттерге, ал өзге мемлекеттерге келісім болғанда және заңда көрсетілген басқа жағдайларда рұқсат етіледі. Мемлекеттер тізімі заң мәтінінде жоқ (16-бап). Деректерді жинаған сәттен жойылғанға немесе иесіздендірілгенге дейін қорғау меншік иесіне, операторға және үшінші тұлғаға жүктеледі (22-бап).
Ашық нұсқаулықтар: америкалық TeachAI, Google материалы, Англия Білім департаментінің қағидалары және алты қағидаттан тұратын Австралия тұғырнамасы.
Бұйрық мәтінін әзірлеп, оның тұтас үлгісін көргісі келетін директорға пайдалы. Мұндағы тыйым дәл қойылған: ЖИ қолданудың бәріне емес, деректерді қорғау туралы бекітілген келісімі жоқ сервиске дербес дерек енгізуге тыйым салынады. Менің түсінуімше, бұл құрылым Академия қағидаларының 3.3-тармағындағы рұқсат етілген тізім мәселесін айналып өтеді. Екі тұсты міндетті түрде тексеру керек. АҚШ заңдарына сілтемелерді Қазақстан заңдарымен алмастыру; «деректерді қорғау туралы келісімді» Қазақстан тәжірибесіне - ата-ана келісімі мен сервиске дерек беру шарттарына - бейімдеу. Тағы бір айырма: үлгі детекторлардан толық бас тартады, ал Академия оларды ұсынымдық құрал ретінде пайдалануға рұқсат береді. Таңдау мектеп жағдайына байланысты.
Үлгі сегіз бөлімнен тұратын мектеп жүйесінің дайын құжаты түрінде жасалған: мақсат, қолданылу аясы, жетекші қағидаттар, рұқсат етілген және тыйым салынған қолданыс, академиялық адалдыққа, қауіпсіздік пен құпиялылыққа ерекше назар, қайта қарау тәртібі. Әр тармақта мектепке бейімдеуге болатын мәтін және қолданыстағы саясаттарға сілтеме қосатын орындар көрсетілген.
Біздің тақырыпқа қатысты талаптар мынадай. Мектеп тұтынушылық ЖИ жүйелеріне дербес дерек бермейді. Қызметкерлер мен оқушыларға деректерді қорғау туралы мақұлданған келісімі жоқ құралдарға құпия немесе дербес ақпарат енгізуге тыйым салынады. Жеткізуші дербес деректерді қалай пайдаланатынын ашуға тиіс. Мұғалім нақты тапсырмада ЖИ қолдануға болатынын алдын ала хабарлайды, ал ЖИ қолданылғаны көрсетіліп, сілтемемен рәсімделеді. Мәтінді ЖИ жазғанын анықтаймыз дейтін технологиялар дәлдігі күмәнді болғандықтан қолданылмайды; тіл үйренушілерді плагиатқа негізсіз айыптау қаупі бөлек аталады. ЖИ сыныпты бақылауға пайдаланылмайды, бағаны ЖИ емес, мұғалім қояды. Нұсқаулық жылына кемінде бір рет қайта қаралады.
Google Workspace қолданатын мектеп директорына пайдалы. Деректер кепілдіктері білім беру ұйымының аккаунтымен кіруге арналған; мұғалімнің жеке аккаунты туралы құжатта ештеңе айтылмайды. Бұл рұқсат етілген тізімнің құрылымын ұсынады: әкімші қолжетімділікті басқаратын қызметтік аккаунт арқылы ЖИ қолдануға рұқсат беру, жеке аккаунттарды тізімнен тыс қалдыру. Маңызды ескерту: бұлар жеткізушінің мәлімдемелері, олар АҚШ пен Еуропа нормаларына сүйенеді. Қазақстан заңы бойынша деректерді трансшекаралық беру мәселесі бөлек қаралып, заңгермен шешіледі. Жеткізушіден деректерді өңдеу шарттары көрсетілген ресми құжат сұратып, бұйрыққа тіркеген жөн.
Компания жауапты ЖИ қағидаттарын білім беру өнімдерінде қалай қолданатынын түсіндіріп, әзірлеу кезінде қоятын тоғыз сұрағын береді: құрал білімге сай ма, педагог пен оқушыға түсінікті ме, мақсаты және жұмысты бастау жолы анық па, педагог оқушы жұмысынан тыс қалмай ма, басшыға басқару құралдары мен жағдайды көру мүмкіндігі жеткілікті ме, құрал оқу орны бағынатын талаптарға сай ма?
Деректер тақырыбы үшін қорғаныс жөніндегі мәлімдемелер маңызды. Компания Google Workspace for Education аккаунты арқылы Gemini қолданылғанда чаттарды адамдар қарамайтынын және олар модельдерді жақсартуға пайдаланылмайтынын, әкімші консольде Gemini-ге қолжетімділікті басқаратынын, кәмелетке толмағандарға бөлек мазмұн шектеулері мен оқу материалдары қолданылатынын, негізгі құралдардың GDPR, FERPA және COPPA талаптарына сай екенін мәлімдейді. Құжатта Қазақстан заңнамасы қарастырылмаған.
Қазақстан актілерінен шығарған қағидаларды мемлекеттік органның дайын практикалық тілімен көргісі келетін директорға пайдалы. Үш детальды тікелей алуға болады. Біріншісі: дербес дерек генеративті ЖИ-ге әдепкіде енгізілмейді. Бұл Академия қағидаларынан сақ нұсқа. Екіншісі: оқушы жұмысын модельді оқытуға пайдалануға жалпы келісімді мектеп емес, оқушы немесе оның заңды өкілі береді; бұл жеке рұқсат. Үшіншісі: сүзгілеу, мониторинг және киберқауіпсіздік - ЖИ сервистеріне де қатысты бөлек техникалық стандарттар. Бұйрықты жаңадан талап ойлап шығармай, осы стандарттармен анық байланыстыруға болады.
Нұсқаулық ЖИ-дің оқуға және бала қауіпсіздігіне әсері туралы дәлел әзірге аз екенін ашық айтады; министрлік бұл базаны мектептермен бірге жинап жатыр. Генеративті ЖИ тәуекелдері аталады: дәлсіздік, біржақтылық, мәнмәтіннен жұлып алу, бөтен зияткерлік меншікті рұқсатсыз пайдалану, ескіру және сапаның төмендігі. Олардың ортақ себебі - модельдің нақты оқу бағдарламасына сәйкес келмеуі мүмкін оқыту деректері негізінде жауап беруі. ЖИ оқушымен тікелей жұмыс істегеннен гөрі мұғалімге көмектескенде пайдасы жоғары, тәуекелі төмен екені бөлек көрсетілген.
Деректерді қорғау бөлімі практикалық қағида береді: дербес деректі генеративті ЖИ-ге мүлде енгізбеген дұрыс. Аса қажет болса, мектеп деректерді қорғауды, заңнама мен өзінің құпиялылық саясатына сәйкестікті қамтамасыз етуі керек. Автоматтандырылған шешім мен профильдеу кезінде, соның ішінде мектептің өз ЖИ құралдарында ашықтық және отбасы келісімі талап етіледі.
Зияткерлік меншік бөлімі оқушы жұмысын модельді қосымша оқытуға оқушының немесе кәмелетке толмаған болса, оның заңды өкілінің рұқсатынсыз пайдаланбауды талап етеді. Емтихан бөлімі ЖИ-ді адал емес қолдану, соның ішінде анықтау құралдары туралы жеке нұсқаулық шығарған Joint Council for Qualifications органына сілтейді. Екінші құжат практикалық талап қосады: 2030 жылға қарай әр мектеп цифрлық инфрақұрылымның алты негізгі стандартына, соның ішінде сүзгілеу, мониторинг және киберқауіпсіздік талаптарына сай болуы керек. Бұл стандарттар ЖИ қолдануға да таралады.
Өз бұйрығын тексеруге арналған тізім қажет директорға пайдалы: 25 ережені қарап, Академия қағидаларында қайсысы барын, қайсысы жоқ екенін анықтауға болады. Бізде анық қамтылмаған екі мәселе бар: ЖИ сервисіне берілген деректерді сақтау мерзімі және нақты не жиналып, берілетіні туралы алдын ала хабарлау тәртібі. «Артық жинамай, шектеулі мерзім сақтап, әрі қарай таратпай және сатпай» деген тұжырымды дерлік сол күйінде алған жөн. Ол Қазақстан заңындағы жалпы тыйымнан нақтырақ және ЖИ сервисі жеткізушісінен тексеруге оңай.
Тұғырнама алты қағидат пен олардың астындағы 25 нақты ережеден тұрады: оқу және оқыту, адам мен қоғамның әл-ауқаты, ашықтық, әділдік, есептілік, құпиялылық-қауіпсіздік-қорғаныс. Ол болжамдық ЖИ-ді қамтымайды, тек генеративті ЖИ-ге арналған. Адресаттары - мектеп басшылары, мұғалімдер, қызметкерлер, ата-аналар және саясат әзірлеушілер.
Құпиялылық пен қауіпсіздік қағидаты бес ережемен ашылған. Оқушы деректері құпиялылық құқығын құрметтей отырып, артық жиналмай, шектеулі мерзім сақталып, әрі қарай таратылмай және сатылмай пайдаланылады. Мектеп қауымдастығына қандай дерек жиналатыны, қалай қолданылып, берілетіні алдын ала хабарланады; қажет жерде келісім сұралады. Оқушы, мұғалім және қызметкер өзгенің құпиялылығына зиян келтіруі мүмкін ақпаратты енгізгенде сақ болады. Инфрақұрылым мен ЖИ құралдарының берік киберқорғанысы қамтамасыз етіледі. Құралдардың авторлық құқығы бөлек аталады.
Білім министрлері оқушы құпиялылығын қорғауды негізгі міндет ретінде бөліп, мектептердегі генеративті ЖИ үшін құпиялылық пен қауіпсіздік қағидаттарын жаңартуға Education Services Australia агенттігіне 1 млн доллар бөлген.
Жас шектеуі мен деректерді қорғау жөніндегі ЮНЕСКО нұсқаулығы, мектеп саясаттары туралы RAND сауалнамасы және ЖИ мәтінін анықтайтын құралдар туралы зерттеу.
Қағидалардағы сандардың қайдан шыққанын түсінгісі келетін директорға пайдалы. Академия қағидаларындағы 13 жас шегі танымал сервис шартындағы шекпен сәйкес келеді. ЮНЕСКО бойынша, мұндай шектер 1998 жылғы АҚШ заңынан шыққан және педагогикалық негізі жоқ. Мектеп өз жас шегін бұйрықта белгілей алады; шешім баланың жасы, жетілуі және қолдану тәуекеліне сүйенгені дұрыс. Бөтен сервистің шарты - әлсіз бағдар.
Құжат жалпыға қолжетімді генеративті ЖИ құралдары елдердің реттеуді бейімдеуінен жылдам тарайды деген тұжырымға сүйенеді. Авторлардың пікірінше, ұлттық нормалардың жоқтығы пайдаланушы деректерін қорғансыз қалдырып, білім беру ұйымдарын мұндай құралдарды тексеруге дайын етпейді. Нұсқаулық реттеуші органдарға, құрал жеткізушілеріне, білім беру ұйымдарына және жеке пайдаланушыларға арналған қадамдарды ұсынады.
Жас мәселесі бөлек талданады. Авторлар бала құқығы мен әл-ауқатына сүйеніп, жалпы мақсаттағы құралдарға жас шектеуін қатаң ұсынады. Құжат жазылған кезде ChatGPT шарты 13 жастан бастап қолдануға және 18 жасқа дейін ата-ана немесе қамқоршы рұқсатын алуға талап қойған. Мұндай шектер генеративті ЖИ-ден әлдеқайда бұрын қабылданған АҚШ-тың 1998 жылғы балаларды интернетте қорғау заңынан шыққаны көрсетіледі. Білім беру ұйымдары дербес қолданудың ең төмен жасын белгілеп, ЖИ-дің сыни ойлау мен шығармашылыққа ұзақ мерзімді әсерін бағалауы керек.
Бір бұйрықпен шектелгісі келетін директорға пайдалы. RAND дерегі бойынша, қызметкерлер оқытылмаса, олардың 53 пайызы ЖИ саясатын пайдасыз деп бағалайды. Бұйрық пен рұқсат етілген тізім қажет, бірақ олар мұғалімнің «маған не істеуге болады?» деген сұрағына жауап беретін оқытумен бірге ғана нәтиже береді. ЖИ арқылы көшірудің ортақ анықтамасы болмаса, балалардың жартысы әділетсіз айыптаудан қорқады. Анықтаманы қағидаға жазып, алғашқы дауға дейін түсіндіру керек. АҚШ деректерін өз мектебіңізде үш сұрақпен тексеруге болады: маған не рұқсат, күмәнім болса кімге барамын, осы тақырыпта оқыдым ба?
2025 жылы оқушылардың 54 пайызы және ағылшын тілі, математика мен жаратылыстану пәндері мұғалімдерінің 53 пайызы мектеп жұмысына ЖИ қолданатынын айтқан; бір-екі жылда көрсеткіш 15 тармақтан астам өскен. Бірақ округ басшыларының 35 пайызы ғана оқушыларды ЖИ-мен жұмыс істеуге үйрететінін, ал оқушылардың 19 пайызы ғана мұғалімнен ЖИ-ді оқуда қолдану нұсқаулығын алғанын хабарлаған. Директорлардың 45 пайызы мектепте немесе округте ЖИ саясаты барын, мұғалімдердің 34 пайызы ЖИ мен академиялық адалдық саясаты барын айтқан; көпшілігі бұл саясатты шектеулі деп бағалаған.
Практика үшін негізгі қорытынды: оқытусыз саясаттың әсері шамалы. Оқыған мұғалімдердің 37 пайызы мектеп саясатын пайдалы деп тапқан; оқымағандар арасында бұл көрсеткіш 13 пайыз, ал 53 пайызы саясатты пайдасыз санаған. Оқушылардың жартысы ЖИ арқылы көшірді деп әділетсіз айыптаудан қорқады: түсінікті қағида жоқ, мұғалімде қандай тексеру құралы барын балалар жиі білмейді. Ата-аналар да ЖИ қолданудың қай түрін көшіру деп санау керегіне келіспейді.
Балалар ана тілі емес тілде оқитын халықаралық, билингвалды және үштілді мектеп директорына пайдалы. «Детектор жұмысты ЖИ жазғанын көрсетті» деген мұғалім шағымы, әсіресе екінші тілде жазатын оқушыға жаза тағайындауға әлсіз негіз. Бұл Академия қағидаларының 6.1–6.2-тармақтарына сай: детектор нәтижесі ұсынымдық, оқушы әңгімелесуге немесе жұмысын қорғауға құқылы. Бұйрыққа күмәнді қарау тәртібін енгізіңіз: алдымен жұмыс мазмұны туралы әңгіме, нобайлар мен өзгерістер тарихы, содан кейін ғана шешім. Зерттеу ағылшын тілінде жүргізілген; орыс және қазақ тілдерінде тексерілмеген.
Авторлар ЖИ жазған мәтінді анықтайтын жеті кең таралған құралды ағылшын тілі ана тілі емес адамдар жазған 91 TOEFL эссесінде және америкалық сегізінші сынып оқушыларының 88 эссесінде тексерген. Детекторлар сегізінші сынып оқушыларының эссесін дерлік қатесіз таныған. Ал TOEFL эсселерінің орта есеппен 61 пайызын ЖИ жазған деп қате белгілеген. Жеті детектордың бәрі 91 эссенің 18-ін бірауыздан ЖИ-ге жатқызған, кемінде бір детектор 91 эссенің 89-ын белгілеген.
Авторлар мұны детекторлардың мәтін болжамдылығына сүйенуімен түсіндіреді: сөздік қоры шектеулі адамның мәтіні болжамдырақ, сондықтан машина жазғандай көрінеді. ЖИ-ден америкалық оқушылар эссесіндегі сөздерді жеңілдетуді сұрағанда қате анықтау орта есеппен 5 пайыздан 57 пайызға жуық өскен. TOEFL эсселеріндегі сөздер күрделендірілгенде қате азайған. Авторлар мұндай детекторларды бағалау мен білім беру жағдайында, әсіресе өзге тілде жазатын адамды қате жазалауы мүмкін кезде қолданбауға шақырады.
Академияның верификация әдістемесі.
ЖИ көмегімен дайындалған материал сапасына жауапты директордың оқу ісі жөніндегі орынбасарына пайдалы. Үш деңгейлі тексеру мен ЖИ қолдану журналын мектепке үлкен шығынсыз енгізуге болады: материалды кім тексеретінін және нәтиже қайда жазылатынын анықтау жеткілікті. Құжат көлемді; алғаш танысу үшін кіріспе мен үшінші бөлімді оқу жеткілікті.
Басылым үш бөлімнен тұрады: ЖИ жасаған контенттегі біржақтылық пен бұрмаланудың себептері, оқу материалын тексеру тәсілдері және оқушылардың когнитивтік қауіпсіздігін қамтамасыз ету. Негізгі ой: модель жауапты статистикалық заңдылық бойынша құрайды және фактінің дұрыстығын тексермейді, ал мәтіннің сенімді формасы балаға қате болса да шындық әсерін береді.
Мектеп үшін үшінші бөлім ең пайдалы. Ол үш деңгейлі тексеруді ұсынады: техникалық деңгей - сүзгі мен фактчекинг; педагогикалық деңгей - мұғалім материалды тексеріп, сабақ мақсаты мен жасқа бейімдейді; әкімшілік деңгей - әдіскерлер мен сарапшылар нәтижені бақылап, құжаттайды. Авторлар жауапты адам мен әр деңгейдегі нәтижені белгілейтін ЖИ қолдану және тексеру журналдарын жүргізуді, оқушыға жасалған контентті дереккөз арқылы тексеруді үйретуді ұсынады.
Жаңа топтамалар туралы хабар алу үшін жазылыңыз:
Жаңа топтамалар дайын болуына қарай жарияланады. Email мекенжайын жаңартулар туралы хаттар үшін ғана пайдаланамын.
Алғашқы әңгіме тегін. Қарапайым сұрақпен де хабарласуға болады.
EN: An English translation is planned for the future. You can use your browser built-in auto-translate.