Отбасылар мектепті не себепті таңдап, не себепті тастап кететінін және директор бұған не істей алатынын түсіну қажет болса.
8 дереккөз · шолудың өзі шамамен 9 мин · 6 қыркүйек 2026
Отбасылар мектепті қалай таңдайды және одан неге кетеді? Алғашқы үш еңбекті ретімен оқыған жөн. Сауалнамада ата-аналар бір себептерді атайды, ал нақты өтініштері мен әрекеттері басқа себептерді көрсетеді. Директор үшін айтылған сөз бен нақты әрекеттің арасындағы осы алшақтық әр жауаптың өзінен маңыздырақ. Кейінгі еңбектер мектеп қызметінің табиғатын, отбасын мектептен итермелейтін себептерді және команда ішінде бұл тақырыпты талқылаудың неге қиын екенін түсіндіреді.
Ретімен оқыңыз. Сауалнамада ата-аналар бір себептерді атайды, ал нақты өтініштері мен әрекеттері басқа себептерді көрсетеді.
Қабылдау науқанын жоспарлап отырған директорға пайдалы. Ата-ана оқыту сапасын бағалағысы келеді, бірақ қолындағы белгілерге: нәтижеге, рейтингке, беделге және таныстарының әңгімесіне сүйенеді. Мектеп өз ерекшелігін көрсететін тексерілетін белгілерді ұсынбаса, ата-ана сыртқы белгілерді таңдайды. Мақаладағы факторларды тексеру парағына айналдыруға болады: қай тұста шын мәнінде мықтымыз, қай тұста әлсізбіз және мұның қайсысын өз отбасыларымыздан тексердік?
Автор Альбертадағы бастауыш мектеп оқушыларының ата-аналарынан мектепті қалай таңдайтынын сұраған. Негізгі қорытынды: шешім бірнеше қисынға қатар сүйенеді және оны таза есеппен түсіндіру қиын. Ата-аналар алдымен мектептің нәтижелілігі мен оқыту сапасына қарайды, бірақ оларды қолжетімді сыртқы белгілер арқылы бағалайды: стандартталған тест нәтижелері мен рейтингтер, мектеп беделі және айналасындағы адамдардың пікірі. Оқу ақысы, орналасқан жердің қолайлылығы және мектепте қандай отбасылардың балалары оқитыны жөніндегі түсінік те әсер етеді. Зерттеу әлеуметтік жағдай осы факторлардың салмағын қалай өзгертетінін көрсетеді: жекеменшік мектепті таңдаған ата-аналардың білімі мен табысы орта есеппен жоғары.
Мектептің қабылдау кезінде не уәде ететініне тікелей қатысты. Ауқатты отбасыларға жоғары балл туралы уәде дәл тимеуі мүмкін: олар баланың жағдайын, қызығушылығын және мектепке көзқарасын сатып алады. Табысы төмендеу отбасыларда кері заңдылық байқалады. Қабылдау науқанына қойылатын сұрақ: материалдарымызда нақты қай отбасының қалауын сипаттаймыз және ол бізге шын келетін отбасыларға сай ма? Екінші қорытынды оқушыны сақтап қалуға қатысты: ата-ана мектепті баласының сезімі арқылы бағаларды бағалағаннан жиірек бағалайды.
Зерттеу ата-аналардың нені шын мәнінде бағалайтынын сауалнама арқылы емес, әрекеті арқылы анықтайды. Авторлар ата-аналардың бір мектептің ішінде баласына нақты қай мұғалімді сұрайтыны туралы деректерді алған. Бұл жерде мектептің орналасуы, бағасы мен беделі өзгермейді, тек мұғалім қалады. Осы өтініштер мұғалімнің оқушы нәтижесін арттыру қабілетімен және директордың сырттан өлшеу қиын қасиеттерге берген бағасымен салыстырылған. Мысалы, сыныпты басқара алуы немесе балаларға үлгі болуы.
Орта есеппен ата-аналар директор баланың мектепке көңілі толуына ықпал етеді деп бағалаған мұғалімдерді жиі сұрайды. Математика мен оқу нәтижесін көтеру қабілетіне азырақ қарайды. Бірақ бұл орташа көрсеткіш отбасылар арасындағы үлкен айырманы жасырады. Табысы төмен отбасылар көп мектептерде ата-аналар үлгерімді жоғары бағалап, баланың көңіл күйіне азырақ мән береді. Ауқатты отбасылар басым мектептерде жағдай керісінше. Авторлар мұны ауқатты отбасы үшін базалық сауат пен есеп дағдысы алдын ала қамтамасыз етілгендей көрінетінімен түсіндіреді. Тағы бір байқау: табысы төмен мектептерде ата-аналар белгілі бір мұғалімді сұрауға сирек өтініш береді.
Жекеменшік мектеп үшін топтамадағы ең жайсыз әрі ең пайдалы зерттеу. Ол ашық есік күнінде ата-аналардың өзге ата-аналарға неге мұқият қарайтынын және жоғары қабылдау талабының өздігінен маркетингке қалай айналатынын түсіндіреді. Директорға адал сұрақ қояды: қабылдау іріктеуді күшейту арқылы өссе, мектеп өз жұмысын емес, сыртқы көрінісін жақсартады. Екеуін кемінде команда ішінде ажыратқан жөн, өйткені акредиттеу кезінде бұл сұрақ тікелей қойылады.
Зерттеу мектеп таңдау идеясының негізгі болжамын тексереді: ата-аналар мықты мектептерді таңдайды, соның нәтижесінде әлсіз мектептер жақсаруға мәжбүр болады. Авторлар Нью-Йорктегі жоғары мектептерге түскен 250 мыңнан астам талапкердің өтініштерін зерттеген. Отбасы мектептерді қалау ретімен орналастырады, ал бөлу алгоритмі шынайы қалауды көрсетуге ынталандырады. Демек, зерттеушілердің алдында сауалнама жауабы емес, отбасының нақты таңдауы тұр.
Авторлар тиімді мектеп деп оқушының нәтижесін себептік тұрғыдан жақсартатын мектепті атайды және оны қабылданған оқушылардың құрамынан ажыратады. Қорытынды қолайсыз: ата-аналар үлгерімі жоғары сыныптастары бар мектептерді таңдайды, мұндай мектептердің жалпы нәтижесі де жоғары. Бірақ оқушылар құрамының әсерін алып тастағанда, отбасы қалауы мен мектептің өз тиімділігінің байланысы жоғалады. Яғни отбасы мектептің баламен не істейтініне емес, онда кім оқитынына қарайды. Бұл таңдаудың салдары да бар: сұраныс оқушыны жақсы іріктейтін мектептерді марапаттаса, мектептер оқыту сапасына емес, іріктеуге қаржы сала бастайды.
Ата-ана мектеп сапасын алдын ала неге тексере алмайды.
Мектеп білімі сенімге негізделген игіліктің барлық белгісіне ие: ата-ана баласының не үйренгенін бірнеше жылдан кейін біледі, ол кезде шешімді өзгерту қымбат. Сондықтан отбасы мектепті бәрібір бағалайды, тек сапаның көзге көрінетін баламаларына сүйенеді. Мектеп өз айырмашылығын дәлелдейтін тексерілетін белгілер ұсынуы керек. Әйтпесе салыстыру баға мен ғимарат бойынша жүреді.
Мақала сенімге негізделген игіліктер нарығын, яғни сатып алушы сапасын сатып алғанға дейін де, кейін де бағалай алмайтын қызметтерді шолып шығады. Дәрігер, автомеханик және техника жөндеу қызметі - классикалық мысалдар. Сатушы клиентке не қажет екенін біледі, ал клиент оны білмейді және кейін де тексере алмайды. Сондықтан шешім сенім мен сыртқы белгілерге сүйенеді. Авторлар мұндай нарықтағы мінез-құлықты талдайды: сатып алушы бағаға, беделге, жағдайға және ұсыныстарға қарайды, ал сатушы артық қызмет көрсетуі де, керекті қызметті толық бермеуі де мүмкін. Мұндай нарықты жұмыс күйінде ұстайтын шарттар да көрсетілген: нәтиже үшін жауапкершілік, тексеру мүмкіндігі және жоғалту қымбатқа түсетін бедел.
Үш түрлі сапаның айырмасын түсіну үшін оқыған жөн; бұл кез келген мектеп қызметіне қатысты. Ата-аналарға арналған материалды дайындағанда отбасы мектепке келгенде тексере алатын, бірінші жылы көретін және сенуге мәжбүр болатын нәрселерді бөліп қарау пайдалы. Үшінші топқа сыртқы дәлел керек: мысалы, акредиттеу немесе түлектердің қадағаланатын нәтижелері.
Сенімге негізделген игіліктер жөніндегі зерттеу бағыты осы еңбектен басталады. Бұған дейін тауар қасиеттері екіге бөлінген: сатып алғанға дейін тексерілетін және пайдалану кезінде анықталатын қасиеттер. Авторлар үшінші түрді қосады: тұтынғаннан кейін де тексеру мүмкін емес сапалар. Негізгі қорытынды: мұндай нарықта сатушы мен сатып алушы арасындағы ақпарат алшақтығы мәміледен кейін де сақталады, нарық оны өздігінен түземейді. Бәсеке бағаның шамадан тыс өсуін азайтады, бірақ білім алшақтығын жоймайды. Сондықтан мұндай салаларда бедел, стандарт және сыртқы тексеру ерекше рөл атқарады.
Кету себептері және кетуді ойластырып, бірақ қалатындар.
Екі практикалық қорытынды бар. Біріншісі: кетуді ойлап, бірақ қалғандар тобы кетіп қалғандармен шамалас. Сондықтан төмен кету көрсеткіші отбасының қанағаттануын ғана емес, мектеп ауыстыру құнын да өлшейді. Екіншісі: итермелейтін себептер тізімін өз мектебіңізге арналған сауалнама ретінде пайдалануға болады. Мектеп ата-ананы тыңдамайды деген бесінші себепке назар аударыңыз: алғашқы бестікте директордың басқару аймағына толық кіретін және өтініштермен жұмыс тәртібі арқылы түзетілетін жалғыз тармақ осы. АҚШ деректерін Қазақстанға тікелей көшіруге болмайды, бірақ себептер тізімі қолдануға келеді.
2110 америкалық ата-анадан алынған сауалнама отбасын мектептен не итермелейтінін және жаңа мектепке не тартатынын зерттейді. Қатысушылар үшке бөлінген: 33,6 пайызы баласының мектебін ауыстырған, 26,2 пайызы ауыстыруды ойлағанымен шешім қабылдамаған, 40,2 пайызы мұны қарастырмайды. Мектеп ауыстырған отбасылардың басты бес себебі: баланың қауіпсіздігі мен көңіл күйіне алаңдау - 62 пайыз; оқуға қызығушылығының жоғалуы - 61; мектепке барғысы келмеуі - 60; мектеп баланы жан-жақты дамытпайды деген сезім - 59; мектеп ата-ананы тыңдамайды және пікірімен санаспайды деген сезім - 58. Тартатын факторлар осыған ұқсас әрі күштірек: 80 пайыз балаға қолжетімді ең жақсы мүмкіндік беру туралы жауапты, 78 пайыз қауіпсіз ортаны таңдаған. Ауыстыруды әлі ойлап жүргендер үшін бірінші орында баланың жан-жақты дамымауы тұр. Ауысулардың көбі кәдімгі аудандық мектептерге тиесілі.
Мектеп ішінде адал бағалауға не кедергі болатыны туралы екі көзқарас.
Оқушы тапшылығы, нәтижелер немесе ата-ана шағымдары жөніндегі әңгімеге тікелей қатысты. Командада ортақ өлшем болмаса, мектептің қатесін нақты бір адамнан басқа ештеңеге жатқызу қиын, әркім өз аймағын қорғайды. Қателерді талқылаудың орнына «біздің мектеп қай отбасы үшін ең жақсы таңдау, ал қай отбасыға сәйкес келмейді?» деп сұраған жөн. Бұл сұрақ пікір айырмасын адамдарға жеке тимей талқылауға мүмкіндік береді.
Мақала адамдармен тіл табыса білу әрдайым артықшылық па деген сұрақтан басталады. Автордың жауабы: жоқ. Әріптестермен жанжалдан шебер жалтара отырып, басшылар ұйым жұмысын бұзуы мүмкін. Автор «шебер дәрменсіздік» деп басшының өзі қаламаған нәтижеге жеткізетін, машыққа айналған әдеттегі әрекетін атайды. Бірінші мысалда тез өсіп жатқан компания басшысы стратегия жазу үшін команда жинайды. Жиындар жайлы өтеді, ешкім ешкімге тимейді, бірақ шешім шықпайды. Орынбасарлардың бірі: «сұрақтар тізімін жасаймыз да, ештеңе шешпейміз» деп қорытындылайды. Мәселе мінезде немесе дерек жетіспеуінде емес. Адамдар шынайы, автоматты және шебер әрекет етеді, бірақ соның жанама нәтижесінде негізгі мәселе талқылауға түспейді. Екінші мысалда орталықсыздандырылған ірі компания басшысы бөлім жетекшілерінен жылдар бойы жауап ала алмайды, ал орталық кеңсе мұны «бізде солай қалыптасқан» деп қалыпты санайды. Осы тұста автор ұйымдық қорғаныс дағдылары ұғымын енгізеді.
Мектептегі күрделі әңгімелердің неге әрдайым сәтті болмайтынын түсіндіреді. Командадан жағдайға адал баға беруді талап етпес бұрын шарттарға қарау керек: әркім өз рөлін түсіне ме, басшылықтың шешімі сөзіне сай ма, мәселені ашық айтқан қызметкермен не болады? Кітап ата-анамен қатынасты сипаттауға да тіл береді, өйткені отбасының мектепке сенімі осы төрт негізге сүйенеді.
Авторлар Чикаго мектептерін үш жыл бақылап, реформасы орныққан мектептерді өзгерісі сөніп қалған мектептерден не ажырататынын зерттеген. Жауап - мұғалімдер, басшылық және ата-аналар арасындағы қарым-қатынасқа негізделген жұмыс сенімі. Мұндай сенімі жоғары мектептердің нәтижесі басқаларға қарағанда шамамен үш есе жиі жақсарған. Сенім төрт нәрсеге сүйенеді: күнделікті қарым-қатынастағы құрмет, адамға жеке көңіл бөлу, әркімнің өз рөліндегі құзыреті және сөз бен істің сәйкестігі. Мұнда сенім келісім немесе жақсы қарым-қатынас деген сөз емес. Ол - болжамдылық: адамдар бір-бірінен не күтетінін біледі, сондықтан өзгеріс тәуекеліне бара алады.
Жаңа топтамалар туралы хабар алу үшін жазылыңыз:
Жаңа топтамалар дайын болуына қарай жарияланады. Email мекенжайын жаңартулар туралы хаттар үшін ғана пайдаланамын.
Алғашқы әңгіме тегін. Қарапайым сұрақпен де хабарласуға болады.
EN: An English translation is planned for the future. You can use your browser built-in auto-translate.